Δέκα στοιχεία για τον τόπο όπου ο πάγος γράφει ιστορία και η κοινωνία ζει ανάμεσα σε δύο κόσμους
Η Γροιλανδία μοιάζει στον χάρτη με μια τεράστια λευκή κηλίδα στο βόρειο άκρο του Ατλαντικού. Ένα νησί τόσο μεγάλο που θα μπορούσε να χωρέσει μέσα του τη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ισπανία και την Ιταλία μαζί, αλλά με πληθυσμό μικρότερο από μια μεσαία ελληνική πόλη, κάπου 55.000 ανθρώπους. Το μεγαλύτερο νησί του κόσμου ανήκει στο Βασίλειο της Δανίας, όμως δεν είναι Δανία. Δεν είναι ακριβώς Ευρώπη, αλλά ούτε και Αμερική. Και σίγουρα δεν είναι μόνο πάγος, παρότι το 80% της επιφάνειάς της καλύπτεται από ένα στρώμα πάγου ηλικίας εκατοντάδων χιλιάδων ετών. Η Γροιλανδία είναι ένα γεωγραφικό και ιστορικό παράδοξο, το οποίο δεν έδινε μέχρι πρόσφατα και πολλές αφορμές για να το ψάξουμε. Η εμμονή του Ντόναλντ Τραμπ γι’ αυτό το τεράστιο κομμάτι της έστρεψε τα βλέμματα προς τα εκεί. Δέκα στοιχεία, λοιπόν, ιστορικά, γεωγραφικά και κοινωνικά της Γροιλανδίας, για να τη γνωρίσουμε καλύτερα.
1. Το παράδοξο όνομά της
«Greenland», η «Πράσινη Γη», σε έναν τόπο όπου το πράσινο εμφανίζεται μόνο για λίγες εβδομάδες το καλοκαίρι και μόνο στις νότιες ακτές. Το όνομα αποδίδεται στον Έρικ τον Ερυθρό, τον Νορβηγό εξερευνητή που τον 10ο αιώνα εξορίστηκε από την Ισλανδία και αναζήτησε νέες γαίες. Το μάρκετινγκ δεν είναι εφεύρεση της σύγχρονης εποχής: ο Έρικ ήξερε ότι ένα ελκυστικό όνομα θα έφερνε αποίκους. Και πράγματι, πολλοί Βίκινγκς δελεάστηκαν, μπήκαν στα καράβια κι όταν βρέθηκαν στο παγωμένο τοπίο δεν είχαν το κουράγιο να γυρίσουν. Εγκαταστάθηκαν στη νότια Γροιλανδία για περίπου πέντε αιώνες, μέχρι που εξαφανίστηκαν μυστηριωδώς. Πιθανότατα λόγω κλιματικής ψύχρανσης, οικονομικής απομόνωσης και αδυναμίας προσαρμογής σε έναν σκληρό κόσμο.
2. Η περίεργη γεωγραφία της
Η Γροιλανδία, αν και το μεγαλύτερο νησί του κόσμου, είναι στην πραγματικότητα ένα «νησί-βουνό». Αν αφαιρούσε κανείς όλο τον πάγο, θα αποκάλυπτε ένα ανάγλυφο γεμάτο φαράγγια και ορεινούς όγκους, με σημεία που βρίσκονται κάτω από το επίπεδο της θάλασσας. Ο πάγος δεν είναι απλώς ένα κάλυμμα, πιέζει το έδαφος προς τα κάτω. Όσο λιώνει, το νησί κυριολεκτικά «ανασηκώνεται», ένα φαινόμενο γνωστό ως ισοστατική ανάκαμψη.
3. Η πρωτεύουσα
Το Νουούκ είναι μια από τις μικρότερες πρωτεύουσες του κόσμου. Με λιγότερους από 20.000 κατοίκους, συνδυάζει σύγχρονα κτίρια, παραδοσιακά ξύλινα σπίτια και μια καθημερινότητα όπου το σούπερ μάρκετ συνυπάρχει με το κυνήγι φώκιας. Δεν είναι «πόλη του πάγου», αλλά μια αστική νησίδα προσαρμοσμένη στην Αρκτική.
4. Η πλήρης απουσία δρόμων που συνδέουν οικισμούς
Κάθε χωριό ακόμα και το πιο μικρό, είναι ένα μικρό σύμπαν, απομονωμένο από βουνά, φιόρδ και πάγο. Η μετακίνηση γίνεται με πλοίο, αεροπλάνο ή, τον χειμώνα, με έλκηθρα σκύλων. Αυτό δεν είναι απλώς θέμα υποδομών, αλλά τρόπος ζωής. Η έννοια της «γειτονικής πόλης» δεν έχει νόημα όταν το επόμενο χωριό απέχει 300 χιλιόμετρα παγωμένου ωκεανού.
5. Η κοινωνία των Ινουίτ
Η πλειοψηφία των κατοίκων είναι ιθαγενείς, που διατηρούν τη γλώσσα τους και αποτελεί τον βασικό πυρήνα της ταυτότητας. Παρότι τα δανέζικα χρησιμοποιούνται στη διοίκηση και στην εκπαίδευση, η τοπική γλώσσα δεν είναι απλώς ένα πολιτισμικό κατάλοιπο, αλλά ζωντανό εργαλείο. Οι λέξεις της έχουν δεκάδες αποχρώσεις για τον πάγο, το χιόνι και τη θάλασσα, γιατί εκεί κρύβονται οι πραγματικές λεπτομέρειες της καθημερινότητας. Ακόμα και επισήμως, η Γροιλανδία δεν ονομάζεται Γροιλανδία, αλλά… Καλααλίτ Νουνάατ. Και η πρωτεύουσα δεν ονομάζεται Γκοντχάαμπ, αλλά Νούουκ.
6. Το καθεστώς αυτονομίας
Η Γροιλανδία είναι αυτόνομη, αλλά όχι ανεξάρτητη. Από το 2009 διαθέτει εκτεταμένη αυτοδιοίκηση, με δική της κυβέρνηση και κοινοβούλιο, ενώ η Δανία διατηρεί τον έλεγχο της εξωτερικής πολιτικής και της άμυνας. Το ενδιαφέρον είναι ότι οι περισσότεροι κάτοικοι βλέπουν την ανεξαρτησία ως μακροπρόθεσμο στόχο και όχι ως άμεση ανάγκη. Το ερώτημα δεν είναι πολιτικό, αλλά οικονομικό: μπορεί ένα τόσο αραιοκατοικημένο νησί να σταθεί μόνο του; Οι επιδοτήσεις από τη Δανία αποτελούν σημαντικό κομμάτι της οικονομίας.
7. Ο πολικός χρόνος
Στη Γροιλανδία λειτουργεί αλλιώς. Στον βορρά, ο ήλιος δεν δύει για εβδομάδες το καλοκαίρι και δεν ανατέλλει για αντίστοιχο διάστημα τον χειμώνα. Αυτό επηρεάζει τον ψυχισμό, τον ύπνο, την κοινωνική ζωή. Δεν είναι τυχαίο ότι η χώρα αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα αλκοολισμού και ψυχικής υγείας, ζητήματα που συχνά παραμένουν στο περιθώριο των τουριστικών αφηγήσεων.
8. Το πλούσιο υπέδαφος
Κάτω από τον πάγο κρύβονται πλούτη. Σπάνιες γαίες, ουράνιο, πετρέλαιο, φυσικό αέριο. Η κλιματική αλλαγή, που για τον υπόλοιπο κόσμο είναι απειλή, για τη Γροιλανδία λειτουργεί και ως πειρασμός. Η τήξη των πάγων καθιστά πιο προσβάσιμους τους φυσικούς πόρους, αλλά ταυτόχρονα απειλεί τον ίδιο τον τρόπο ζωής των Ινουίτ και ανοίγει την όρεξη των γειτόνων, όπως φαίνεται. Η ανάπτυξη μοιάζει με δίκοπο μαχαίρι.
9. Η γεωγραφική κατανομή
Η Γροιλανδία βρίσκεται γεωγραφικά στη Βόρεια Αμερική, πάνω στην ίδια τεκτονική πλάκα με τον Καναδά, αλλά πολιτισμικά και πολιτικά συνδέεται με την Ευρώπη. Είναι ένα από τα ελάχιστα μέρη στον κόσμο όπου η γεωγραφία και η ταυτότητα τραβούν προς διαφορετικές κατευθύνσεις. Στο χάντμπολ, το μοναδικό ομαδικό σπορ που η Γροιλανδία έχει αναγνωρισμένη εθνική ομοσπονδία, η ομάδα συμμετέχει στις διοργανώσεις της Αμερικής. Στα άλλα σπορ είναι προσανατολισμένη περισσότερο προς την Ευρώπη.
10. Η αποχώρηση από την Ε.Ε
Λίγοι το γνωρίζουν ή το θυμούνται, όμως η Γροιλανδία αποχώρησε από την Ευρωπαϊκή Ένωση το 1985, πολύ πριν το Brexit γίνει λέξη της καθημερινότητας. Ο λόγος ήταν απλός και βαθιά τοπικός: η αλιεία. Για έναν τόπο όπου η θάλασσα είναι πηγή ζωής, καμία υπερεθνική πολιτική που ρύθμιζε την αλιευτική παραγωγή δεν μπορούσε να υπερισχύσει.
Η Γροιλανδία, τελικά, δεν είναι μια παγωμένη ερημιά στο τέλος του κόσμου. Είναι ένας ζωντανός τόπος, γεμάτος αντιφάσεις, όπου συνυπάρχουν το παρελθόν των Βίκινγκ, η παράδοση των Ινουίτ και οι προκλήσεις του 21ου αιώνα. Τις οποίες καλούνται να αντιμετωπίσουν κι ας μην το θέλουν. πηγή: newmoney, Φωτογραφίες: Getty Images / Ideal Image
