Το 324 π.Χ., στην Ώπιδα της Μεσοποταμίας, περίπου 9.000 άνθρωποι συμμετείχαν στο μεγάλο συμπόσιο του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Μακεδόνες και Πέρσες έκαναν κοινές σπονδές και ο Αλέξανδρος προσευχήθηκε για «ὁμόνοιαν» μεταξύ των δύο λαών. Περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, η πρόποση παραμένει μαζί μας. Μόνο που στην Κύπρο συνοδεύεται από έναν απαράβατο λαϊκό κανόνα: «Όι με νερό! Εν γρουσουζιά».
Του Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδη
Η σκηνή στην Ώπιδα καταγράφεται από τον Αρριανό στην «Αλεξάνδρου Ανάβασιν». Μετά την ανταρσία των Μακεδόνων στρατιωτών, ο Αλέξανδρος οργάνωσε μεγάλο συμπόσιο συμφιλίωσης. Έλληνες μάντεις και Πέρσες Μάγοι συμμετείχαν στις τελετουργίες και, σύμφωνα με την παράδοση που μεταφέρει ο Αρριανός, περίπου 9.000 άνθρωποι έκαναν μαζί σπονδή και έψαλαν παιάνα.
Η πρόποση δεν ήταν τότε ένα απλό «cheers». Στον αρχαίο ελληνικό κόσμο το κρασί είχε θρησκευτική και κοινωνική διάσταση. Στα συμπόσια γίνονταν σπονδές προς τους θεούς, ενώ μαρτυρείται και η σπονδή άκρατου οίνου προς τον Αγαθό Δαίμονα.
Πώς όμως φτάσαμε από εκεί στο «όι με νερό»;
Μια από τις γνωστότερες ερμηνείες οδηγεί στον αρχαιοελληνικό Κάτω Κόσμο. Η Λήθη ήταν ο ποταμός της λησμονιάς, από τα νερά του οποίου έπιναν οι ψυχές για να ξεχάσουν την προηγούμενη ζωή τους. Παράλληλα, στις ταφικές τελετουργίες υπήρχαν χοές προς τους νεκρούς στις οποίες μπορούσε να χρησιμοποιηθεί νερό.
Από αυτή τη σχέση αναπτύχθηκε μεταγενέστερα η λαϊκή εξήγηση ότι το να υψώνεις νερό προς τιμήν ενός ζωντανού αποτελεί κακό οιωνό. Δεν σώζεται, πάντως, κάποιος αρχαιοελληνικός κανόνας που να απαγορεύει την πρόποση με νερό. Η σύνδεση είναι περισσότερο λαογραφική παρά ιστορικά αποδεδειγμένη ως αδιάσπαστη παράδοση.
Η δεισιδαιμονία ταξίδεψε πολύ μακρύτερα. Στο αμερικανικό Mess Night Manual του 1986 αναφέρεται ότι στις επίσημες στρατιωτικές προπόσεις δεν χρησιμοποιείται νερό. Η παλιά ναυτική παράδοση μάλιστα είναι πιο δραματική από τη δική μας: πρόποση με νερό προς τιμήν κάποιου θεωρείται ότι προμηνύει τον θάνατό του από πνιγμό.
Όι απλώς γρουσουζιά δηλαδή. Κατευθείαν πνιγμός.
Και η πρόποση έχει τη δική της θέση και στην κυπριακή πολιτική σάτιρα.
Τον Μάρτιο του 1982, η «Σατιρική Επιθεώρηση» δημοσίευσε γελοιογραφία του Γιώργου Μαυρογένη με τίτλο «Η ιστορική πρόποση του Κυπριανού στο Χίλτον». Ο τότε Πρόεδρος της Δημοκρατίας Σπύρος Κυπριανού βρίσκεται μπροστά σε ένα εξωφρενικά μεγάλο ποτήρι κρασί και ο σερβιτόρος σχολιάζει: «Είναι ανάλογο της πρόποσης που εκάμετε, κύριε Πρόεδρε. Τεράστιο και… ξυνισμένο».
Η γελοιογραφία δημοσιεύθηκε στις 6 Μαρτίου 1982 και σήμερα διασώζεται στο ψηφιακό αποθετήριο Αθηνά του Τεχνολογικού Πανεπιστημίου Κύπρου. Έτσι, η πρόποση περνά από τον Αλέξανδρο και τις αρχαίες σπονδές όχι μόνο στα τραπέζια μας, αλλά και στην πολιτική γελοιογραφία της Κύπρου.
Στο τέλος, όμως, εμείς καταφέραμε να συμπυκνώσουμε όλη αυτή την ιστορία σε τέσσερις λέξεις:
«Όι με νερό. Εν γρουσουζιά.»
Η εξήγηση μπορεί να χάθηκε ή να άλλαξε μέσα στους αιώνες. Η χειρονομία επέζησε.
Και φυσικά δεν υπάρχει κανένας πραγματικός λόγος να μην κάνετε πρόποση με νερό. Είναι δεισιδαιμονία.
Αλλά δοκιμάστε το στο επόμενο κυπριακό τραπέζι.
Σηκώστε ένα ποτήρι νερό και πείτε «Εις υγείαν».
Δεν ξέρω αν θα εμφανιστεί ο Αγαθός Δαίμων.
Κάποιος θείος όμως σίγουρα θα εμφανιστεί:
«Όι με νερό, μάνα μου!»
Πηγές: Αρριανός, Αλεξάνδρου Ανάβασις, Ζ΄, 11/Naval School, Civil Engineer Corps Officers, Mess Night Manual, 1986/Γιώργος Μαυρογένης, «Η ιστορική πρόποση του Κυπριανού στο Χίλτον», Σατιρική ΕπιθεώρηςΨηφιακό Αποθετήριο «Αθηνά», ΤΕΠΑΚ. πηγή: sigmalive
* Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης της Κύπρου. Μέσα από τη σειρά «Παλαιολόγιο» αναδεικνύει άγνωστες και λησμονημένες πτυχές της κυπριακής ιστορίας, συνδέοντας το παρελθόν με το παρόν με τον μοναδικό του τρόπο.
