Η ελληνική γλώσσα έχει πλούτο, ακρίβεια και μεγάλη εκφραστική δύναμη. Έχει όμως και πολλές παγίδες. Κάποιες λέξεις μοιάζουν μεταξύ τους. Άλλες ακούγονται σωστές, ενώ δεν είναι. Και άλλες χρησιμοποιούνται τόσο συχνά με λάθος τρόπο, ώστε το λάθος να μοιάζει σχεδόν φυσιολογικό.
Γι’ αυτό και υπάρχουν ορισμένες λέξεις και φράσεις που συνεχίζουν να μπερδεύουν πολύ κόσμο. Μαθητές, επαγγελματίες, ανθρώπους των media, ακόμη και όσους γράφουν καθημερινά. Το θέμα δεν είναι μόνο γραμματικό. Είναι και πρακτικό. Αυτές οι λέξεις εμφανίζονται σε emails, άρθρα, αναρτήσεις, παρουσιάσεις, επαγγελματική αλληλογραφία και επίσημα κείμενα. Άρα η σωστή χρήση τους επηρεάζει άμεσα την εικόνα του γραπτού λόγου.
Ακολουθούν μερικές από τις λέξεις που προκαλούν τη μεγαλύτερη σύγχυση.
Το πρώτο κλασικό παράδειγμα είναι το «ότι» και το «ό,τι». Η διαφορά είναι μικρή στο μάτι, αλλά πολύ ουσιαστική. Το «ότι» σημαίνει «πως». Το «ό,τι» σημαίνει «οτιδήποτε». Στη φράση «Μου είπε ότι θα έρθει» μπορούμε να βάλουμε το «πως». Στη φράση «Πάρε ό,τι θέλεις» μπορούμε να βάλουμε το «οτιδήποτε». Αυτός είναι ο πιο απλός τρόπος για να ξεχωρίζει κανείς τις δύο περιπτώσεις.
Εξίσου συχνό είναι το δίλημμα «μια» ή «μία». Στην καθημερινή χρήση, το «μια» είναι απολύτως σωστό και φυσικό. Όταν όμως θέλουμε έμφαση ή αριθμητική ακρίβεια, το «μία» βοηθά περισσότερο. Για παράδειγμα, άλλο το «Μια μέρα θα φύγουμε» και άλλο το «Έχω μία μόνο ερώτηση». Στη δεύτερη περίπτωση, η έμφαση στον αριθμό είναι σαφής.
Μεγάλη σύγχυση προκαλεί και η φράση «όσον αφορά». Πολλοί γράφουν «όσο αφορά», επειδή έτσι ακούγεται πιο εύκολο στην ομιλία. Στον επιμελημένο γραπτό λόγο, όμως, η σωστή μορφή είναι «όσον αφορά». Είναι από εκείνα τα λάθη που ξεχωρίζουν εύκολα σε ένα άρθρο, μια ανακοίνωση ή ένα επαγγελματικό email.
Στην ίδια κατηγορία ανήκουν και λέξεις όπως «καταρχάς» και «καταρχήν». Οι δύο τύποι δεν είναι ταυτόσημοι. Το «καταρχάς» σημαίνει «αρχικά», «πρώτα απ’ όλα». Το «καταρχήν» σημαίνει «σε πρώτη φάση», «κατ’ αρχήν», δηλαδή υπό προϋποθέσεις ή ως γενική αρχή. Για παράδειγμα, λέμε «Καταρχάς, να δούμε τα βασικά σημεία». Λέμε όμως «Συμφωνώ καταρχήν με την πρόταση». Η σύγχυση εδώ δεν είναι μόνο ορθογραφική. Είναι και νοηματική.
Ανάλογη είναι η περίπτωση του «εξάλλου» και του «άλλωστε». Στην πράξη χρησιμοποιούνται συχνά σαν να σημαίνουν ακριβώς το ίδιο, αλλά δεν λειτουργούν πάντα με τον ίδιο τρόπο μέσα σε μια πρόταση. Το «άλλωστε» χρησιμοποιείται συχνά για να ενισχύσει ή να υποστηρίξει κάτι που έχει ήδη ειπωθεί. Το «εξάλλου» έχει πιο προσθετική λειτουργία. Σε προσεγμένο κείμενο, η επιλογή δεν είναι πάντα τυχαία.
Πολύ συχνά εμφανίζεται και το δίλημμα «αφορά» ή «αφορά σε». Εδώ η χρήση έχει αλλάξει αρκετά μέσα στα χρόνια και οι απόψεις διαφέρουν, όμως στη σύγχρονη χρήση το «αφορά» χωρίς το «σε» είναι αποδεκτό και ευρύτατα χρησιμοποιούμενο. Για παράδειγμα, «Το μέτρο αφορά όλους τους εργαζομένους». Πολλοί εξακολουθούν να θεωρούν πιο σωστό το «αφορά σε», αλλά στον καθημερινό και δημοσιογραφικό λόγο το απλό «αφορά» κυριαρχεί.
Άλλη μεγάλη κατηγορία είναι οι ορθογραφικές λέξεις που σχεδόν όλοι έχουν αμφισβητήσει έστω μία φορά. «Αβγό» ή «αυγό»; «Κτήριο» ή «κτίριο»; «Συγγνώμη» ή «συγνώμη»; «Τρένο» ή «τραίνο»; Σε πολλές από αυτές τις περιπτώσεις, η σύγχρονη νεοελληνική έχει καταλήξει σε επικρατέστερους τύπους, αλλά οι παλαιότερες μορφές επιβιώνουν ακόμη, γι’ αυτό και το μπέρδεμα παραμένει.
Ειδικά η λέξη «συγγνώμη» είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Πολύς κόσμος γράφει «συγνώμη», επειδή έτσι τη βλέπει πιο συχνά ή επειδή του φαίνεται πιο απλή. Ωστόσο, η καθιερωμένη γραφή είναι «συγγνώμη». Το ίδιο ισχύει και με λέξεις που έχουν δύο οπτικά πολύ κοντινές μορφές, αλλά μόνο η μία θεωρείται η καθιερωμένη σε επιμελημένο κείμενο.
Σημαντική σύγχυση υπάρχει και στις εκφράσεις που μοιάζουν σωστές επειδή ακούγονται συχνά. Για παράδειγμα, η φράση «παρόλο που» εμφανίζεται πολύ συχνά, αλλά η σωστή γραφή είναι «παρόλο που» μόνο σε συγκεκριμένη χρήση, ενώ σε άλλες περιπτώσεις προτιμάται το «παρ’ όλο που». Αντίστοιχα, πολλοί γράφουν μηχανικά φράσεις που έχουν επικρατήσει προφορικά, χωρίς να εξετάζουν αν στέκουν το ίδιο καλά στον γραπτό λόγο.
Το ενδιαφέρον με όλα αυτά τα παραδείγματα είναι ότι αποκαλύπτουν κάτι πολύ απλό. Οι λέξεις που μπερδεύουν περισσότερο δεν είναι συνήθως οι σπάνιες ή οι δύσκολες. Είναι εκείνες που χρησιμοποιούμε ξανά και ξανά. Αυτές είναι που δημιουργούν τη μεγαλύτερη ανασφάλεια, ακριβώς επειδή βρίσκονται παντού. Σε ένα μήνυμα, σε μια λεζάντα, σε μια ανακοίνωση, σε ένα άρθρο, σε μια παρουσίαση.
Γι’ αυτό και η σωστή χρήση τους έχει σημασία. Όχι για λόγους επιτήδευσης, αλλά για λόγους καθαρότητας, ακρίβειας και επαγγελματισμού. Ένα σωστά γραμμένο κείμενο δείχνει φροντίδα. Δείχνει ότι ο συντάκτης ξέρει τι λέει και πώς το λέει.
Τελικά, η καλή γραφή δεν χτίζεται μόνο με μεγάλες ιδέες. Χτίζεται και με μικρές σωστές επιλογές. Με μια λέξη στη σωστή θέση. Με μια φράση που αποδίδεται σωστά. Με μια λεπτομέρεια που κάνει το σύνολο να στέκει καλύτερα.
Και ίσως εκεί βρίσκεται η πραγματική αξία αυτών των γλωσσικών θεμάτων. Μπορεί να μοιάζουν μικρά, αλλά επηρεάζουν άμεσα την ποιότητα κάθε κειμένου που φτάνει στα μάτια του αναγνώστη.
