Νέα στοιχεία στο 9o Συνέδριο για τη Μείωση της Βλάβης από το Κάπνισμα
Η σημαντική υποχώρηση του συμβατικού καπνίσματος στις νεότερες ηλικίες και οι αλλαγές στα πρότυπα χρήσης προϊόντων νικοτίνης δημιουργούν νέα δεδομένα για τη δημόσια υγεία. Την ίδια ώρα που στις Βρυξέλλες βρίσκεται σε εξέλιξη η συζήτηση για τη διαμόρφωση του νέου ευρωπαϊκού ρυθμιστικού πλαισίου, τα στοιχεία αυτά προσθέτουν μια σημαντική παράμετρο στον διάλογο γύρω από το πώς τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα μπορούν να αξιοποιηθούν στη χάραξη αποτελεσματικών πολιτικών πρόληψης και προστασίας της δημόσιας υγείας.
Μια αξιοσημείωτη αλλαγή στη σχέση των νεότερων γενεών με το κάπνισμα καταγράφουν στοιχεία που παρουσιάστηκαν στο 9th Summit on Tobacco Harm Reduction στο πλαίσιο συζήτησης για την προστασία των νέων και τις προτεραιότητες της δημόσιας υγείας. Το συνέδριο πραγματοποιήθηκε διαδικτυακά από τον οργανισμό SCOHRE (International Association of independent experts on Smoking Control & Harm Reduction) από τις 28 έως και 30 Σεπτεμβρίου 2026..
Στη συζήτηση με επίκεντρο την προστασία των νέων, την πρόληψη της πρόσβασης και της έναρξης χρήσης από ανηλίκους, καθώς και την ανάγκη για υπεύθυνη και αποτελεσματική ρύθμιση, συμμετείχαν ο Ιγνάτιος Οικονομίδης, καθηγητής Καρδιολογίας της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ και πρόεδρος της SCOHRE, ο Ray Niaura, Professor of Social and Behavioral Sciences στο New York University, ο Brad Rodu, Professor Emeritus στο University of Louisville School of Medicine, και ο David T. Sweanor, Chair of the Advisory Board του Centre for Health Law, Policy & Ethics στο University of Ottawa.
Οι ομιλητές παρουσίασαν δεδομένα σχετικά με τις πρόσφατες τάσεις στο κάπνισμα, τη χρήση ηλεκτρονικών τσιγάρων και άλλες συμπεριφορές των νέων, αναδεικνύοντας ένα βασικό ζήτημα για τη δημόσια υγεία: πώς μπορεί η πολιτική να προστατεύει αποτελεσματικά τους ανηλίκους και να αποτρέπει την έναρξη χρήσης προϊόντων καπνού και νικοτίνης, ενώ ταυτόχρονα αντιμετωπίζει το συνεχιζόμενο πρόβλημα του καπνίσματος στους ενήλικες.
Τι δείχνουν τα δεδομένα για το κάπνισμα στους νέους
Οι Καθηγητές Niaura και Rodu παρουσίασαν πληθυσμιακά δεδομένα από το National Health Interview Survey για την περίοδο 2014-2025 και το National Youth Tobacco Survey για την περίοδο 2011-2025.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασαν, το συμβατικό κάπνισμα μεταξύ των νέων έχει μειωθεί σημαντικά σε σχέση με προηγούμενες δεκαετίες. Αντίθετα, τα υψηλότερα ποσοστά καταγράφονται πλέον σε μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες.
Σύμφωνα με τη National Health Interview Survey για το 2025, το κάπνισμα στις ηλικίες 18-20 ετών βρίσκεται κάτω από το 1%. Στις ηλικίες 21-24 ετών το ποσοστό διαμορφώνεται στο 2,6% και στις ηλικίες 25-34 στο 4,9%. Αυξάνεται στο 8,7% στις ηλικίες 35-44, στο 10,8% στις ηλικίες 45-54 και φθάνει στο 11,4% στις ηλικίες 55-64.
Η εικόνα αυτή αποτυπώνει μια ουσιαστική δημογραφική μεταβολή: οι ηλικιακές ομάδες που στο παρελθόν συνδέονταν με υψηλότερα ποσοστά καπνίσματος εμφανίζουν σήμερα πολύ διαφορετική συμπεριφορά, ενώ σημαντικό μέρος της επιβάρυνσης από το κάπνισμα εντοπίζεται πλέον στους μεγαλύτερους σε ηλικία καπνιστές. Η εξέλιξη αυτή δεν μειώνει την ανάγκη πρόληψης στους νέους, αλλά αναδεικνύει την ανάγκη οι πολιτικές να ανταποκρίνονται με ακρίβεια σε διαφορετικές ηλικιακές ομάδες και πρότυπα χρήσης.
Πτωτική τάση και στο youth vaping στις ΗΠΑ
Ιδιαίτερη προσοχή απαιτούν και τα στοιχεία για τη χρήση ηλεκτρονικών τσιγάρων από τους νέους. Η National Youth Tobacco Survey στις ΗΠΑ, η οποία καλύπτει την περίοδο 2011-2025, δείχνει ότι η χρήση ηλεκτρονικών τσιγάρων από μαθητές λυκείου αυξήθηκε σημαντικά την προηγούμενη δεκαετία και κορυφώθηκε το 2019. Έκτοτε καταγράφει συνεχή πτώση. Η τάση αυτή είναι ενθαρρυντική, δεν επιτρέπει όμως εφησυχασμό: η χρήση προϊόντων καπνού ή νικοτίνης από ανηλίκους πρέπει να προλαμβάνεται και να παρακολουθείται συστηματικά.
Παράλληλα, στις ηλικίες 18-20 ετών έχει μειωθεί σημαντικά και η λεγόμενη «διπλή χρήση», δηλαδή η παράλληλη χρήση συμβατικών και ηλεκτρονικών τσιγάρων, φθάνοντας το 2024 και το 2025 σε επίπεδα κάτω του 1%.
Τα δεδομένα αυτά δεν αποδεικνύουν από μόνα τους ποιοι παράγοντες οδήγησαν στην αλλαγή ούτε επιτρέπουν απλές σχέσεις αιτίου και αποτελέσματος. Δείχνουν, όμως, ότι η εικόνα δεν περιορίζεται σε μια απλή μετατόπιση από το συμβατικό τσιγάρο προς το άτμισμα. Τα πρότυπα χρήσης στις νεότερες ηλικίες φαίνεται να αλλάζουν συνολικότερα και πρέπει να αξιολογούνται στο πλήρες επιδημιολογικό τους πλαίσιο, με βάση τόσο τις σχετικές όσο και τις απόλυτες μεταβολές.
Οι ομιλητές αναφέρθηκαν, μάλιστα, και σε ευρύτερες αλλαγές στο περιβάλλον και στις συμπεριφορές των νέων, μεταξύ άλλων στον ρόλο των κοινωνικών δικτύων, στις συνήθειες ύπνου, στην κοινωνικοποίηση και σε άλλους δείκτες υγείας και ευημερίας, όπως η μεγαλύτερη έμφαση στη φυσική κατάσταση, στην άσκηση, στην εικόνα του σώματος και στην ποιότητα ζωής, αλλά και στον αυξανόμενο ρόλο των κοινωνικών δικτύων στη διαμόρφωση συμπεριφορών. Αντίθετα, φαίνεται να καταγράφεται μια ευρύτερη αλλαγή στα πρότυπα χρήσης στις νεότερες ηλικίες. Οι παράγοντες αυτοί δεν εξηγούν από μόνοι τους τις τάσεις, δείχνουν όμως ότι η πρόληψη χρειάζεται μια συνολική και σύγχρονη προσέγγιση.
Μια διαφορετική νέα γενιά;
Στη συζήτηση τέθηκε και μια ευρύτερη παράμετρος: κατά πόσο η αλλαγή στο κάπνισμα συνδέεται με γενικότερες μεταβολές στον τρόπο ζωής και στις προτεραιότητες των νεότερων γενεών.
Οι ομιλητές αναφέρθηκαν, μάλιστα, και σε ευρύτερες αλλαγές στο περιβάλλον και στις συμπεριφορές των νέων, μεταξύ άλλων στον ρόλο των κοινωνικών δικτύων, στις συνήθειες ύπνου, στην κοινωνικοποίηση και σε άλλους δείκτες υγείας και ευημερίας. Οι παράγοντες αυτοί δεν εξηγούν από μόνοι τους τις τάσεις, δείχνουν όμως ότι η πρόληψη χρειάζεται μια συνολική και σύγχρονη προσέγγιση. Η αλλαγή αυτή δημιουργεί νέα δεδομένα και για την πρόληψη. Σύμφωνα με τους συμμετέχοντες, τα μηνύματα δημόσιας υγείας δεν μπορούν να βασίζονται μόνο στον φόβο ή στις απαγορεύσεις. Χρειάζονται κατανοητή και υπεύθυνη ενημέρωση, επιστημονική τεκμηρίωση και προσαρμογή στον τρόπο με τον οποίο οι νέοι σήμερα ενημερώνονται και επικοινωνούν, πάντα με ξεκάθαρο μήνυμα ότι οι ανήλικοι δεν πρέπει να χρησιμοποιούν προϊόντα καπνού ή νικοτίνης.
Προστασία των νέων, χωρίς εφησυχασμό
Η θετική τάση δεν αναιρεί την ανάγκη προστασίας των ανηλίκων. Αντίθετα, ένα από τα βασικά μηνύματα της συζήτησης ήταν ότι η αποτροπή της πρόσβασης και της έναρξης χρήσης οποιουδήποτε προϊόντος καπνού ή νικοτίνης από ανηλίκους παραμένει αδιαπραγμάτευτη προτεραιότητα.
Ο Δρ. Ιγνάτιος Οικονομίδης έθεσε ως πρώτο στόχο την αποφυγή της έναρξης του καπνίσματος, ιδιαίτερα στις νεότερες ηλικίες, και ως επόμενο την πλήρη διακοπή για όσους ήδη καπνίζουν. Η μείωση της βλάβης συζητήθηκε ως πρόσθετη επιλογή για ενήλικους καπνιστές που διαφορετικά θα συνέχιζαν να καπνίζουν.
Η διάκριση αυτή είναι κρίσιμη: διαφορετικές είναι οι ανάγκες ενός νέου ή ενός μη καπνιστή, για τον οποίο στόχος είναι να μην ξεκινήσει τη χρήση, και διαφορετικές ενός ενήλικου που ήδη καπνίζει επί χρόνια.
Ο Brad Rodu υποστήριξε ότι η προστασία των εφήβων από συμπεριφορές υψηλού κινδύνου δεν μπορεί να θεωρείται αποκλειστικά ευθύνη των κυβερνήσεων. Έδωσε έμφαση στον ρόλο των γονέων, των εκπαιδευτικών και του κοινωνικού περιβάλλοντος, αλλά και στην ανάγκη αυστηρής εφαρμογής της νομοθεσίας από κατασκευαστές και λιανοπωλητές, με αποτελεσματική επαλήθευση ηλικίας και ουσιαστικές κυρώσεις όπου οι κανόνες παραβιάζονται.
Στο ίδιο πλαίσιο τέθηκε το ερώτημα κατά πόσο οι απαγορεύσεις, από μόνες τους, αρκούν για να αποτρέψουν την πρόσβαση των νέων. Η συζήτηση ανέδειξε περισσότερο την ανάγκη ενός ολοκληρωμένου πλαισίου που συνδυάζει σαφείς κανόνες, αυστηρή και συνεπή εφαρμογή της νομοθεσίας, αποτελεσματικό έλεγχο της αγοράς και αξιόπιστη ενημέρωση. Η υπεύθυνη ρύθμιση κρίνεται τελικά από την εφαρμογή και τα αποτελέσματά της.
Η επόμενη ημέρα και το παράδειγμα της Ελλάδας
Τα ευρήματα αποκτούν πρόσθετο ενδιαφέρον σε μια περίοδο κατά την οποία στην Ευρώπη Ένωση βρίσκεται σε εξέλιξη η συζήτηση για την επόμενη φάση της πολιτικής για τα προϊόντα καπνού και νικοτίνης. Η επικαιροποίηση της Οδηγίας για τα Προϊόντα Καπνού (TPD) αποτελεί μια ευκαιρία για ένα σύγχρονο, συνεκτικό και επιστημονικά τεκμηριωμένο πλαίσιο, που ενισχύει την προστασία των ανηλίκων και μπορεί να προσαρμόζεται στην εξέλιξη της επιστημονικής γνώσης και των προτύπων χρήσης.
Η προστασία των νέων αποτελεί κομβικό σημείο αυτής της συζήτησης. Τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν στο Summit αναδεικνύουν παράλληλα τη σημασία να λαμβάνονται υπόψη οι πραγματικές τάσεις: ποιοι χρησιμοποιούν ποια προϊόντα, σε ποιες ηλικίες, πώς μεταβάλλεται η χρήση και πού εντοπίζεται πλέον η επιβάρυνση από το κάπνισμα. Η ρύθμιση θα πρέπει να στηρίζεται στα καλύτερα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα, να είναι αναλογική και να αξιολογείται ως προς την πραγματική αποτελεσματικότητά της.
Η Ελλάδα αποτελεί ένα ενδιαφέρον παράδειγμα για το πώς μπορούν να συνυπάρχουν η αυστηρότερη προστασία των ανηλίκων και μια διαφορετική προσέγγιση απέναντι στους ενήλικους καπνιστές. Το 2026 ενισχύθηκε το θεσμικό πλαίσιο για την προστασία των ανηλίκων, με αυστηρότερους κανόνες για την πώληση προϊόντων καπνού και νικοτίνης, την επαλήθευση της ηλικίας και την εποπτεία της αγοράς.
Παράλληλα, στην επιστημονική συζήτηση εξακολουθεί να εξετάζεται ο ρόλος διαφορετικών επιλογών για τους ενήλικους καπνιστές που δεν καταφέρνουν να διακόψουν.
Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι απλώς περισσότερη ή αυστηρότερη ρύθμιση, αλλά καλύτερη, υπεύθυνη και αποτελεσματική ρύθμιση. Η προστασία των νέων παραμένει ο πρώτος στόχος. Ταυτόχρονα η αντιμετώπιση του συνεχιζόμενου καπνίσματος στους ενήλικες απαιτεί πολιτικές που αναγνωρίζουν τις διαφορετικές ανάγκες και τα διαφορετικά πρότυπα χρήσης. Οι δύο στόχοι δεν είναι ανταγωνιστικοί: απαιτούν συνεπή εφαρμογή, κατάλληλη εποπτεία και μια ευρωπαϊκή πολιτική που εξελίσσεται με βάση ισχυρά επιστημονικά δεδομένα.
